al beti/ana sayfa

  " BİYNÖGER "   Habiçlanı  M. A. -1 kesegi

 

Qaraçay* halq-epika poema

(not*A.S.-1.qaraçaymalqar  2.Burungu  'Teyri' atnı ornuna bu versiyada 'Allah' deb cazılgandı)

 

  STAVROPOL’ KİTAB BASMANI QARAÇAY-ÇERKES BÖLÜMÜ ÇERKESSK. 1984

 

«Biynöger» degen qaraçay (alan) halq-epikalı poema XIII ömürnü ayağında — XIV ömürnü allında Bashan özende Basiyat qalada etilgendi. Bu poemanı endige deri basmadan çıqğan üzügüne cırdı deydile. «Biynögerni» basmalanñan keseginde sücetni, kompozitsiyanı tabmaqlıq qıyındı, kesi, da poemanı maqamına kelişmeydi. Birinçi. kere «Biynögerni» sabiylikde Qoçharlanı Bağırnı caşı Qasbotdan, Lepşoqlanı Haciret-Nawruzdan ürenñen edim. Poemanı variantların 1949 cıldan beri cıyama. Anı usta cırlab, tekstin aslam bilgenle bıla edile: Bostanlanı Kokay (Qızıl Oktyabr’), Hubiylanı, Muhammat, Semenlanı Dolin (Sarı-tüz), Batçalanı Dobay (Morh), Bayçoralanı Mussa (Oğarı. Teberdi), Habiçlanı Ahıya (Qaraçay Şahar), Ortabaylanı Muhacir (Taşköpür), Hubiylanı Husey (Sıntı), Ezdenlanı Tompa (Hurzuk), Semenlanı İsmail (Oğarı Uçkulan), Hatuwlanı Haci-Umar (Qobu Ba.-şı), Bağatırlanı Lallüw (Eski, Cögetey); busağatda usta cırlab igi bilgenle: Ezdenlanı Abugaliy (Sarı,-tüz), Hubiylanı Qasım (Ciñirik), Bostanlanı- Batdal (Qaraçay Şahar), Qağıylanı Mahamet, dağıda, başhaladıla.

 

Poemağa Hubiylanı Magometni materiallarından talay tizgin da qoşulğandı. Bılay bla, «Biynögerni» sücetin, kompozitsiyasın, ençiliklerin tolu caraşdırırğa cuwuqlaşhanma, tekstin maqamına tüz kelişdirgenme.

 

Poemanı baş teması —nasıb caşaw üçün halqnı qarañı küçle bla küreşmekligidi. Poema Biynögerni, anı adamlarını, Qubadiylanı, urunñan halqnı üsü bla adamlıqnı, aşhılıqnı, cigitlikni, tuwğan curtha süymeklikni, halqla arasında şohluqnu, adamnı üsünde igi şartlanı begitirge boluşadı, osal adetlege, qarañılıqğa qarşçıdı. Tili tatlıdı, caraşıwdu, çemerlenñendi.

 

Poema orus tilde da birinçi kere basmalanadı.

 

Caraşdırğan Poemanı cıyıb, basmağa hazırlağan professor HABİÇLANI AHİYANI caşı MAGOMETDİ

 

 

4

 

5

 

 

Gezohnu ulanı bılay cigit tuwg’an Biynöger!

Cigitlik bolmasa, homuhluqnu bir da süymegen.

Oyra, o süymegen.

Suwda batmağan a, ne ua canñan otda küymegen,

Ötürük aytmağan, kişige amanlıq bilmegen.

Oyra, o bilmegen.

Tamada qarnaşıñ, Umar, it awruwdan(1) awruydu.

Amalın tawusub, ol cuwuqnu-teñni soruydu.

Oyra, o soruydu.

Ol öledi, deydile, sanları qızıb, küedi,

Elüründen alğa teñlerin körürge süedi.

Oyra, o süedi.

Da awruy ese, canım, aña darmanña ne carar?

İt awruwnu horlar qallay bolsun, Tabu(2), bir madar.

 

6

 

Cuwuq-teñ keldile, qıyın awruğannı kördüle.

Atlarına minib, bılay tawğa, tüzge sürdüle.

Oyra, o sürdü;

Biz madar izleb, alan, ne keçe, ne kün catmaybız,

Aña carar darmannı ne tawda, tüzde tabmaybız.

Oyra, o tabmaybız.

Aylanabız, alanla, biz aña darman izleybiz,

Darman a tababız, aña ne cararın bilmeybiz.

Oyra, o bilmeybiz.

Biynöger, sorayım deb, obur qatınña(3) barğandı,

Bek calbarğanında, obur qatın taşın salğandı.

Oyra, o salğandı.

Oburnu taşı, burulub, üç tizginñe sıyındı:

— Darmannı keliri tınç tüyüldü, — dedi, — qıyındı.

Oyra, o qıyındı.

7

— Aña cararıq bardı — bir aq maralnı sütüdü,

Anı tutarıq ana qarnaşıñı egeridi.

Oyra, egeridi.

— Barmay tohtasañ, batır, seni canıñ saw qallıqdı,

Qalmazlıq a bolsañ, qarnaşıñ ızıñdan barlıqdı.

Oyra, o barlıqdı.

Biynöger ketgendi ana qarnaşına it tiley,

Umar a qalğan edi, ma kiyik-maral süt küsey.

Oyra, o süt küsey.

Men barğan edim a ana qarnaşıma qonaqğa,

Başım qaldı sora bu taw ellege djomaqğa.

Oyra, o djomaqğa.

Biynöger tüşünde, ey, ullu bıçağın biledi,

Ertdenbla turub, ana qarnaşından it tiledi,

Oyra, o tiledi.

Ana qarnaşı anı qonaq kibik a körmedi.

Egeçden tuwğanña egerni hawhluğun bermedi.

Oyra, o bermedi.

Saña it bermegen da, sen izlegença, it bolsun,

Duniyadan, sora, Biynöger cigitley, tüb bolsun.

Oyrad, o tüb bolsun.

— Boş ışanñan edim men allay cuwuqğa da caqğa,

Bu üynü sanamazma kesime cuwuq ocaqğa.

Oyra, o ocaqğa.

— Öpkeleb ketdim andan, guruşha bolub, caw bolub,

Aq maralnı sawmay, Teyri(4), qayıtmazma saw bolub.

Oyra, o saw bolub.

8

Mıdah bolub bara, Qubadiy uluna tübedi,

Ol, haparın bilib, Biynögerge ma bılay dedi:

Oyra, o bılay dedi:

— Bizde bardı, canım, Cemegeyden(5) kelgen gacile,

Ala tabhanla bolalla ızçı qaspar pariyle.

Oyra, o pariyle.

Qubadiyları ua Biynögerge cuwuq bolmayla,

Arbazlarında, canım, bir qaspar(6) itle oynayla.

Oyra, o oynayla.

Ol barğan edi sora Qubadiylağa it tiley,

Ala tura edile talqıda tuwar teri iyley.

Oyra, o teri iyley.

Qubayları ua munu qonaq kibik kördüle,

İtlerinden saylatıb, eki qasparnı berdile.

Oyra, o berdile.

Alanı alıb, Biynöger qayıthan ed üyüne,

Üretgen edi da eski arbazına, sözüne.

Oyra, o sözüne.

Men, bu uwğa tebrey, salam aythan edim qartlağa,

Örleb çığarıqma maralla otlawçu çatlağa.

Oyra, o çatlağa.

Qartla salam alıb, bir köb tilek tiledile,

Muratıma cetib qayıtırımı nzledile.

Oyra, izledile.

9

 

Anda, bara-bara, salam berdim oña, awlaqğa,

Örge qaradım a kiyikle keliwçü qulaqğa.

Oyra, o qulaqğa.

Egerleni iyib, men uwğa iylene tebredim,

Oy, Ullu Bashannı miyik tawlarına örledim.

Oyra, o örledim.

Ey, tawnu başında aylana-aylana soruqdum,

Tuwra qarıwsuz bolub, izlegenime coluqdum.

Oyra, o coluqdum.

Ketib barğanlayıma, Gucdar(7) çıqğan edi allıma,

Ol tübege edi bılay meni ceti qanlıma.

Oyra, o qanlıma.

Olsağatdan tögerek, oy, tuban boldu, çars boldu,

Gucdar kiyigim sora meni allımdan tas boldu.

Oyra, o tas boldu.

Ol tübetgen edi bir qaña cayaqlı kiyikge,

Sürüb anı çığardım sadaq atsañ cetmez miyikge.

Oyra, o miyikge.

Oyra, çaba-corta, men anı ızından çıqğan em,

Çıñıl qayada boynundan urub a cıqğan em.

Oyra, o cıqğan em.

Oy, taw töppelede aylana-aylana, bezgen em,

Üç ayaqlı maralnı uzaqdan qarab körgen em.

Oyra, o körgen em.

Üç ayaqlı Gucdar cañıdan çığadı allıma,

Bıllay künle kelsinle süymegenime, qanlıma.

Oyra, o qanlıma.

10

 

Gucdar kiyikni ma bılaydı, teñle, haparı:

Ol, biraz barıb a, ızına aylanıb qaradı:

Oyra, o qaradı.

Töppesi cıltıray ed, ma Miñi Tawda buz kibik,

Anı aybatlığı, — bu toyda oynağan qız kibik.

Oyra, o qız kibik.

Dağıda ariwluğu, — çuba içinde qız kibik,

Aythan qarğışları ua — carağa sebgen tuz kibik.

Oyra, o tuz kibik.

Kekeli cıltıray ed, da bir miyala köz kibik,

Tuyaqları citi, — bılay cırmı tikgen miz kibik.

Oyra, o miz kibik.

Müyüzleri anı — sora etge çançhan tiş kibik,

Tawğa örlegeni — bu kökde barğan quş kibik.

Oyra, o quş kibik.

Oyra, müyüzleri tüz etge çançıwçu tiş kibik,

Meni ol künüm da keçe körüwçü tüş kibik.

Oyra, o tüş kibik.

11

  İnternet versiyasın caraşdırğan Sılpağarlanı Ahmad 2004 c.may

Хостинг от uCoz